Aeneid, Books VI, X and XII

Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas	
et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris.	
Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci	
ancora fundabat naves et litora curvae	
praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens5	
litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae	
abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum	
tecta rapit silvas inventaque flumina monstrat.	
At pius Aeneas arces quibus altus Apollo	
praesidet horrendaeque procul secreta Sibyllae,10	
antrum immane, petit, magnam cui mentem animumque	
Delius inspirat vates aperitque futura.	
iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta. 	
Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna	
praepetibus pennis ausus se credere caelo15	
insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,	
Chalcidicaque levis tandem super astitit arce.	
Redditus his primum terris tibi, Phoebe, sacravit	
remigium alarum posuitque immania templa.	
In foribus letum Androgeo; tum pendere poenas20	
Cecropidae iussi (miserum!) septena quotannis	
corpora natorum; stat ductis sortibus urna.	
Contra elata mari respondet Gnosia tellus:	
hic crudelis amor tauri suppostaque furto	
Pasiphae mixtumque genus prolesque biformis 25	
Minotaurus inest, Veneris monimenta nefandae,	
hic labor ille domus et inextricabilis error;	
magnum reginae sed enim miseratus amorem	
Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,	
caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam30	
partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.	
Bis conatus erat casus effingere in auro,	
bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia	
perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates	
adforet atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,35	
Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:	
Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;	
nunc grege de intacto septem mactare iuvencos	
praestiterit, totidem lectas ex more bidentes.	
Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur40	
iussa viri) Teucros vocat alta in templa sacerdos. 	
Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,	
quo lati ducunt aditus centum, ostia centum,	
unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.	
Ventum erat ad limen, cum virgo Poscere fata45	
tempus ait; deus ecce deus! Cui talia fanti	
ante fores subito non vultus, non color unus,	
non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,	
et rabie fera corda tument, maiorque videri	
nec mortale sonans, adflata est numine quando50	
iam propiore dei. Cessas in vota precesque,	
Tros ait Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent	
attonitae magna ora domus. Et talia fata	
conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit	
ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:55	
Phoebe, graves Troiae semper miserate labores,	
Dardana qui Paridis derexti tela manusque	
corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras	
tot maria intravi duce te penitusque repostas	
Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva:60	
iam tandem Italiae fugientis prendimus oras.	
hac Troiana tenus fuerit fortuna secuta.	
Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,	
dique deaeque omnes, quibus obstitit Ilium et ingens	
gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates,65	
praescia venturi, da (non indebita posco	
regna meis fatis) Latio considere Teucros	
errantesque deos agitataque numina Troiae.	
Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum	
instituam festosque dies de nomine Phoebi.70	
Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:	
hic ego namque tuas sortes arcanaque fata	
dicta meae genti ponam, lectosque sacrabo,	
alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,	
ne turbata volent rapidis ludibria ventis;75	
ipsa canas oro. Finem dedit ore loquendi. 	
At Phoebi nondum patiens immanis in antro	
bacchatur vates, magnum si pectore possit	
excussisse deum; tanto magis ille fatigat	
os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.80	
Ostia iamque domus patuere ingentia centum	
sponte sua vatisque ferunt responsa per auras:	
O tandem magnis pelagi defuncte periclis	
(sed terrae graviora manent), in regna Lavini	
Dardanidae venient (mitte hanc de pectore curam),85	
sed non et venisse volent. Bella, horrida bella,	
et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.	
Non Simois tibi nec Xanthus nec Dorica castra	
defuerint; alius Latio iam partus Achilles,	
natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno 90	
usquam aberit, cum tu supplex in rebus egenis	
quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!	
Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris	
externique iterum thalami.	
Tu ne cede malis, sed contra audentior ito,95	
qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis	
(quod minime reris) Graia pandetur ab urbe. 	
Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla	
horrendas canit ambages antroque remugit,	
obscuris vera involvens: ea frena furenti100	
concutit et stimulos sub pectore vertit Apollo.	
Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,	
incipit Aeneas heros: Non ulla laborum,	
O virgo, nova mi facies inopinave surgit;	
omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.105	
Unum oro: quando hic inferni ianua regis	
dicitur et tenebrosa palus Acheronte refuso,	
ire ad conspectum cari genitoris et ora	
contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.	
Illum ego per flammas et mille sequentia tela110	
eripui his umeris medioque ex hoste recepi;	
ille meum comitatus iter maria omnia mecum	
atque omnes pelagique minas caelique ferebat,	
invalidus, vires ultra sortemque senectae.	
Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,115	
idem orans mandata dabat. Natique patrisque,	
alma, precor, miserere (potes namque omnia, nec te	
nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis),	
si potuit manes accersere coniugis Orpheus	
Threicia fretus cithara fidibusque canoris,120	
si fratrem Pollux alterna morte redemit	
itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum	
quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo. 	
Talibus orabat dictis arasque tenebat,	
cum sic orsa loqui vates: Sate sanguine divum,125	
Tros Anchisiade, facilis descensus Averno:	
noctes atque dies patet atri ianua Ditis;	
sed revocare gradum superasque evadere ad auras,	
hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit	
Iuppiter aut ardens evexit ad aethera virtus,130	
dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,	
Cocytusque sinu labens circumvenit atro.	
Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est	
bis Stygios innare lacus, bis nigra videre	
Tartara, et insano iuvat indulgere labori,135	
accipe quae peragenda prius. Latet arbore opaca	
aureus et foliis et lento vimine ramus,	
Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis	
lucus et obscuris claudunt convallibus umbrae.	
Sed non ante datur telluris operta subire140	
auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.	
hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus	
instituit. Primo avulso non deficit alter	
aureus, et simili frondescit virga metallo.	
Ergo alte vestiga oculis et rite repertum145	
carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,	
si te fata vocant; aliter non viribus ullis	
vincere nec duro poteris convellere ferro.	
Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici	
(heu nescis) totamque incestat funere classem,150	
dum consulta petis nostroque in limine pendes.	
Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulcro.	
Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto.	
Sic demum lucos Stygis et regna invia vivis	
aspicies. Dixit, pressoque obmutuit ore.155 	
Aeneas maesto defixus lumina vultu	
ingreditur linquens antrum, caecosque volutat	
eventus animo secum. Cui fidus Achates	
it comes et paribus curis vestigia figit.	
Multa inter sese vario sermone serebant,160	
quem socium exanimum vates, quod corpus humandum	
diceret. Atque illi Misenum in litore sicco,	
ut venere, vident indigna morte peremptum,	
Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter	
aere ciere viros Martemque accendere cantu.165	
Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum	
et lituo pugnas insignis obibat et hasta.	
Postquam illum vita victor spoliavit Achilles,	
Dardanio Aeneae sese fortissimus heros	
addiderat socium, non inferiora secutus.170	
Sed tum, forte cava dum personat aequora concha,	
demens, et cantu vocat in certamina divos,	
aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,	
inter saxa virum spumosa immerserat unda.	
Ergo omnes magno circum clamore fremebant,175	
praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,	
haud mora, festinant flentes aramque sepulcri	
congerere arboribus caeloque educere certant.	
Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;	
procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex180	
fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur	
scinditur, advolvunt ingentes montibus ornos. 	
Nec non Aeneas opera inter talia primus	
hortatur socios paribusque accingitur armis.	
Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat 185	
aspectans silvam immensam, et sic forte precatur:	
Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus	
ostendat nemore in tanto! Quando omnia vere	
heu nimium de te vates, Misene, locuta est.	
Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae190	
ipsa sub ora viri caelo venere volantes,	
et viridi sedere solo. Tum maximus heros	
maternas agnovit aves laetusque precatur:	
Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras	
derigite in lucos ubi pinguem dives opacat195	
ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,	
diva parens. Sic effatus vestigia pressit	
observans quae signa ferant, quo tendere pergant.	
Pascentes illae tantum prodire volando	
quantum acie possent oculi servare sequentum.200	
Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,	
tollunt se celeres liquidumque per aera lapsae	
sedibus optates gemina super arbore sidunt,	
discolor unde auri per ramos aura refulsit.	
Quale solet silvis brumali frigore viscum205	
fronde virere nova, quod non sua seminat arbos,	
et croceo fetu teretes circumdare truncos,	
talis erat species auri frondentis opaca	
ilice, sic leni crepitabat brattea vento.	
Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit210	
cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae. 	
	
Inter quas Phoenissa recens a vulnere Dido450	
errabat silva in magna; quam Troius heros	
ut primum iuxta stetit agnovitque per umbras	
obscuram, qualem primo qui surgere mense	
aut videt aut vidisse putat per nubila lunam,	
demisit lacrimas dulcique adfatus amore est:455	
Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo	
venerat exstinctam ferroque extrema secutam?	
Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro,	
per superos et si qua fides tellure sub ima est,	
invitus, regina, tuo de litore cessi.460	
Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,	
per loca senta situ cogunt noctemque profundam,	
imperiis egere suis; nec credere quivi	
hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.	
Siste gradum teque aspectu ne subtrahe nostro.465	
Quem fugis? Extremum fato quod te adloquor hoc est.	
Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem	
lenibat dictis animum lacrimasque ciebat.	
Illa solo fixos oculos aversa tenebat	
nec magis incepto vultum sermone movetur470	
quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.	
Tandem corripuit sese atque inimica refugit	
in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi	
respondet curis aequatque Sychaeus amorem.	
Nec minus Aeneas casu concussus iniquo475	
prosequitur lacrimis longe et miseratur euntem. 	
	
Excudent alii spirantia mollius aera	
(credo equidem), vivos ducent de marmore vultus,	
orabunt causas melius, caelique meatus	
describent radio et surgentia sidera dicent:850	
tu regere imperio populos, Romane, memento	
(hae tibi erunt artes), pacisque imponere morem,	
parcere subiectis et debellare superbos. 	
Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:	
Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis855	
ingreditur victorque viros supereminet omnes.	
Hic rem Romanam magno turbante tumultu	
sistet eques, sternet Poenos Gallumque rebellem,	
tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.	
Atque hic Aeneas (una namque ire videbat860	
egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,	
sed frons laeta parum et deiecto lumina vultu)	
Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?	
Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?	
Qui strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!865	
Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.	
Tum pater Anchises lacrimis ingressus obortis:	
O nate, ingentem luctum ne quaere tuorum;	
ostendent terris hunc tantum fata nec ultra	
esse sinent. Nimium vobis Romana propago870	
visa potens, superi, propria haec si dona fuissent.	
Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem	
campus aget gemitus! Vel quae, Tiberine, videbis	
funera, cum tumulum praeterlabere recentem!	
Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos 875	
in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam	
ullo se tantum tellus iactabit alumno.	
Heu pietas, heu prisca fides invictaque bello	
dextera! Non illi se quisquam impune tulisset	
obvius armato, seu cum pedes iret in hostem880	
seu spumantis equi foderet calcaribus armos.	
Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,	
tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis	
purpureos spargam flores animamque nepotis	
his saltem accumulem donis, et fungar inani885	
munere. Sic tota passim regione vagantur	
aeris in campis latis atque omnia lustrant.	
Quae postquam Anchises natum per singula duxit	
incenditque animum famae venientis amore,	
exim bella viro memorat quae deinde gerenda,890	
Laurentesque docet populos urbemque Latini,	
et quo quemque modo fugiatque feratque laborem. 	
Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur	
cornea, qua veris facilis datur exitus umbris,	
altera candenti perfecta nitens elephanto,895	
sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes.	
His ibi tum natum Anchises unaque Sibyllam	
prosequitur dictis portaque emittit eburna,	
ille viam secat ad naves sociosque revisit. 	
Tum se ad Caietae recto fert litore portum.900	
Ancora de prora iacitur; stant litore puppes.	
	
	Quem sic Pallas petit ante precatus:420
Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro,	
fortunam atque viam duri per pectus Halaesi.	
Haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.	
Audiit illa deus; dum texit Imaona Halaesus,	
Arcadio infelix telo dat pectus inermum.425 	
At non caede viri tanta perterrita Lausus,	
pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem	
oppositum interimit, pugnae nodumque moramque.	
Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci	
et vos, O Grais imperdita corpora, Teucri. 430	
Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis;	
extremi addensent acies nec turba moveri	
tela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget,	
hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas,	
egregii forma, sed quis Fortuna negarat435	
in patriam reditus. Ipsos concurrere passus	
haud tamen inter se magni regnator Olympi;	
mox illos sua fata manent maiore sub hoste. 	
Interea soror alma monet succedere Lauso	
Turnum, qui volucri curru medium secat agmen.440	
Ut vidit socios: Tempus desistere pugnae;	
solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas	
debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.	
Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso.	
At Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba445	
miratus stupet in Turno corpusque per ingens	
lumina volvit obitque truci procul omnia visu,	
talibus et dictis it contra dicta tyranni:	
Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis	
aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est.450	
Tolle minas. Fatus medium procedit in aequor;	
frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.	
Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire	
comminus; utque leo, specula cum vidit ab alta	
stare procul campis meditantem in proelia taurum,455	
advolat, haud alia est Turni venientis imago.	
Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae,	
ire prior Pallas, si qua fors adiuvet ausum	
viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur:	
Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti,460	
te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis.	
Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta	
victoremque ferant morientia lumina Turni.	
Audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo	
corde premit gemitum lacrimasque effundit inanes.465	
Tum genitor natum dictis adfatur amicis:	
Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus	
omnibus est vitae; sed famam extendere factis,	
hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis	
tot nati cecidere deum, quin occidit una470	
Sarpedon, mea progenies; etiam sua Turnum	
fata vocant metasque dati pervenit ad aevi.	
Sic ait, atque oculos Rutulorum reicit arvis. 	
At Pallas magnis emittit viribus hastam	
vaginaque cava fulgentem deripit ensem.475	
Illa volans umeri surgunt qua tegmina summa	
incidit, atque viam clipei molita per oras	
tandem etiam magno strinxit de corpore Turni.	
Hic Turnus ferro praefixum robur acuto	
in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur:480	
Aspice num mage sit nostrum penetrabile telum.	
Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris,	
quem pellis totiens obeat circumdata tauri,	
vibranti cuspis medium transverberat ictu	
loricaeque moras et pectus perforat ingens.485	
Ille rapit calidum frustra de vulnere telum:	
una eademque via sanguis animusque sequuntur.	
Corruit in vulnus (sonitum super arma dedere)	
et terram hostilem moriens petit ore cruento.	
quem Turnus super adsistens:490	
Arcades, haec inquit memores mea dicta referte	
Evandro: qualem meruit, Pallanta remitto.	
Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est,	
largior. Haud illi stabunt Aeneia parvo	
hospitia. Et laevo pressit pede talia fatus495	
exanimem rapiens immania pondera baltei	
impressumque nefas: una sub nocte iugali	
caesa manus iuvenum foede thalamique cruenti,	
quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro;	
quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus.500	
Nescia mens hominum fati sortisque futurae	
et servare modum rebus sublata secundis!	
Turno tempus erit magno cum optaverit emptum	
intactum Pallanta, et cum spolia ista diemque	
oderit. At socii multo gemitu lacrimisque505	
impositum scuto referunt Pallanta frequentes.	
O dolor atque decus magnum rediture parenti,	
haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert,	
cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos! 	
	
Iunonem interea rex omnipotentis Olympi	
adloquitur fulva pugnas de nube tuentem:	
Quae iam finis erit, coniunx? Quid denique restat?	
Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris	
deberi caelo fatisque ad sidera tolli.795	
Quid struis? Aut qua spe gelidis in nubibus haeres?	
Mortalin decuit violari vulnere divum?	
Aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)	
ereptum reddi Turno et vim crescere victis?	
Desine iam tandem precibusque inflectere nostris,800	
ne te tantus edit tacitam dolor et mihi curae	
saepe tuo dulci tristes ex ore recursent.	
Ventum ad supremum est. Terris agitare vel undis	
Troianos potuisti, infandum accendere bellum,	
deformare domum et luctu miscere hymenaeos:805	
ulterius temptare veto. Sic Iuppiter orsus;	
sic dea summisso contra Saturnia vultu:	
Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,	
Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;	
nec tu me aeria solam nunc sede videres810	
digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa	
starem acie traheremque inimica in proelia Teucros.	
Iuturnam misero (fateor) succurrere fratri	
suasi et pro vita maiora audere probavi,	
non ut tela tamen, non ut contenderet arcum;815	
adiuro Stygii caput implacabile fontis,	
una superstitio superis quae reddita divis.	
Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.	
Illud te, nulla fati quod lege tenetur,	
pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:820	
cum iam conubiis pacem felicibus (esto)	
component, cum iam leges et foedera iungent,	
ne vetus indigenas nomen mutare Latinos	
neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari	
aut vocem mutare viros aut vertere vestem.825	
Sit Latium, sint Albani per saecula reges,	
sit Romana potens Itala virtute propago:	
occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.	
Olli subridens hominum rerumque repertor:	
Es germana Iovis Saturnique altera proles,830	
irarum tantos volvis sub pectore fluctus.	
Verum age et inceptum frustra summitte furorem:	
do quod vis, et me victusque volensque remitto.	
Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,	
utque est nomen erit; commixti corpore tantum835	
subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum	
adiciam faciamque omnes uno ore Latinos.	
Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,	
supra homines, supra ire deos pietate videbis,	
nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.840	
Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit;	
interea excedit caelo nubemque relinquit. 	
	
Aeneas instat contra telumque coruscat	
ingens arboreum, et saevo sic pectore fatur:	
Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas?	
Non cursu, saevis certandum est comminus armis.890	
Verte omnes tete in facies et contrahe quidquid	
sive animis sive arte vales; opta ardua pennis	
astra sequi clausumque cava te condere terra.	
Ille caput quassans: Non me tua fervida terrent	
dicta, ferox; di me terrent et Iuppiter hostis.895	
Nec plura effatus saxum circumspicit ingens,	
saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,	
limes agro positus litem ut discerneret arvis.	
Vix illum lecti bis sex cervice subirent,	
qualia nunc hominum producit corpora tellus;900	
ille manu raptum trepida torquebat in hostem	
altior insurgens et cursu concitus heros.	
Sed neque currentem se nec cognoscit euntem	
tollentemve manu saxumve immane moventem;	
genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.905	
Tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus	
nec spatium evasit totum neque pertulit ictum.	
Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit	
nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus	
velle videmur et in mediis conatibus aegri910	
succidimus; non lingua valet, non corpore notae	
sufficiunt vires nec vox aut verba sequuntur:	
sic Turno, quacumque viam virtute petivit,	
successum dea dira negat. Tum pectore sensus	
vertuntur varii; Rutulos aspectat et urbem915	
cunctaturque metu letumque instare tremescit,	
nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,	
nec currus usquam videt aurigamve sororem. 	
Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,	
sortitus fortunam oculis, et corpore toto920	
eminus intorquet. Murali concita numquam	
tormento sic saxa fremunt nec fulmine tanti	
dissultant crepitus. Volat atri turbinis instar	
exitium dirum hasta ferens orasque recludit	
loricae et clipei extremos septemplicis orbes;925	
per medium stridens transit femur. Incidit ictus	
ingens ad terram duplicato poplite Turnus.	
Consurgunt gemitu Rutuli totusque remugit	
mons circum et vocem late nemora alta remittunt.	
Ille humilis supplex oculos dextramque precantem930	
protendens Equidem merui nec deprecor inquit;	
utere sorte tua. Miseri te si qua parentis	
tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis	
Anchises genitor) Dauni miserere senectae	
et me, seu corpus spoliatum lumine mavis,935	
redde meis. Vicisti et victum tendere palmas	
Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx,	
ulterius ne tende odiis. Stetit acer in armis	
Aeneas volvens oculos dextramque repressit;	
et iam iamque magis cunctantem flectere sermo940	
coeperat, infelix umero cum apparuit alto	
balteus et notis fulserunt cingula bullis	
Pallantis pueri, victum quem vulnere Turnus	
straverat atque umeris inimicum insigne gerebat.	
Ille, oculis postquam saevi monimenta doloris945	
exuviasque hausit, furiis accensus et ira	
terribilis: Tune hinc spoliis indute meorum	
eripiare mihi? Pallas te hoc vulnere, Pallas	
immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit.	
Hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit950	
fervidus; ast illi solvuntur frigore membra	
vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. 	
